Martha C. Nussbaum

Krótki esej Marthy Nussbaum na temat stoickiego i kantowskiego kosmopolityzmu (Kant and stoic cosmopoltanism) prezentuje oba podejścia do tego, czym jest kosmopolityzm, oraz wykazuje różnice między nimi.

Stoicki kosmopolityzm ma swoje korzenie w filozofii cynickiej. Stoicy podobnie jak cynicy uważali, że konstytutywną cechą naszego człowieczeństwa jest zdolność do rozumnego i moralnego działania. Ta zdolność definiuje nas jako członków wspólnoty wszystkich ludzi. Stoicy podkreślali ponadto przypadkowość naszej przynależności do wspólnot lokalnych, narodowych, etnicznych. Każdy z nas bowiem mógł się urodzić w zupełnie innej społeczności, tym jednak, co nas ze sobą łączy, jest właśnie rozumność.

Nie znaczy to jednak, że możemy zaniedbywać członków naszej wspólnoty lokalnej. Stoicy porównywali troskę o wspólnotę lokalną z troską rodzica o własne potomstwo. Rodzice, choć zdają sobie sprawę, że ich dzieci nie są bardziej wartościowe niż inne dzieci, to jednak otaczają troską właśnie własne potomstwo. Tak też i w wymiarze życia społecznego, ze względu na nasze ograniczenia powinniśmy dbać o naszą lokalną wspólnotę jak rodzice.

Ponadto nasz związek ze wspólnotą lokalną może być źródłem serdecznych uczuć i sympatii, którą następnie powinniśmy „rozlewać” na coraz bardziej odległych nam ludzi. W ten sposób zataczamy coraz szersze kręgi sympatii obejmujące naszą rodzinę, przyjaciół, wspólnotę lokalną, obywateli państwa, w którym żyjemy, aż wreszcie wszystkich ludzi.

Stoicki kosmopolityzm jest także projektem politycznym wykraczającym poza granice jednego państwa. Celem tego projektu jest eliminacja takich namiętności, jak gniew i nienawiść, zarówno w naszym własnym życiu, jak i życiu społecznym, oraz tworzenie relacji międzyludzkich wyzbytych agresji.

Stoicki kosmopolityzm wiąże się też z pewnego rodzaju wyzwaniem i może być on również źródłem psychicznego dyskomfortu. Dyskomfort ten polega na wyrwaniu się z bezpieczeństwa, jakie daje nam bezwarunkowa afirmacja naszej lokalnej wspólnoty. Kosmopolityzm każe nam odnosić się krytycznie do grupy, do której przynależymy. W związku z tym może również wiązać się z poczuciem osamotnienia.

Kantowski kosmopolityzm skolei czerpał inspirację z doktryny stoików, a szczególnie Cycerona. Celem politycznego projektu kosmopolityzmu jest u Kanta idea wiecznego pokoju obejmująca cały glob.

Jednakże między stoicką koncepcją a kantowską istnieją znaczące różnice. Pierwszą z nich jest stosunek do losu czy opatrzności. Starożytni stoicy przypisywali rozumność wszechświatowi jako całości. Taką koncepcję odrzucał natomiast Kant. Po drugie, Kant odrzucał także istnienie mędrca jako kogoś, kto zna rozumność świata i jest w stanie rozpoznać w nim opatrzność. Zdaniem Kanta ludzie wierzą wprawdzie w opatrzność, lecz nie znają jej zamierzeń. Ponadto opatrzność w koncepcji Kanta nie jest metafizyczną siłą istniejącą w świecie, lecz praktycznym postulatem.

Najważniejszą różnicą między Kantem a stoikami jest ich odmienne podejście do rozumienia natury ludzkiej. Zdaniem stoików człowiek w naturalny sposób jest istotą wyzbytą agresji, a do używania przemocy pchają nas jedynie nierozumne namiętności, których na drodze stoickiej praktyki jesteśmy w stanie się wyzbyć. Kant, przeciwnie, uznawał ludzką naturę za zepsutą i naznaczoną agresją.

Swój esej Nussbaum kończy uwagami na temat możliwości „oświecenia” (enlighten) namiętności. Autorka wskazuje na wielką rolę przekonania stoików, że postęp w eliminacji namiętności i ustanawiania bardziej racjonalnych relacji między ludźmi jest możliwy. Postęp taki może wspierać odpowiednia edukacji, która stopniowo mogłaby przyczynić się do eliminacji agresji oraz uprzedzeń z naszych społeczeństw. Kwestią otwartą pozostaje zasięg „oświecenia” i możliwość jego realizacji w globalnej skali. W optyce Nussbaum zachodnie społeczeństwa wciąż jeszcze nie zdołały zrealizować idei kosmopolityzmu.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>